11 Eylül’den beri ilk. ABD’de tüm uçaklar indirildi, sivil havacılık alt üst oldu

ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA), hava trafik kontrol merkezlerindeki iletişim arızası nedeniyle ülke genelinde durdurulan tüm uçuş kalkışlarına yeniden izin verdi.

Dün havalimanlarında büyük kaosa yol açan arıza, 11 Eylül 2001 saldırılarından bu yana ABD hava sahasındaki en uzun süreli duruşa neden oldu.

Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, dört saati aşan kesintinin ardından ABD hava sahasının Türkiye saatiyle 04.15’te yeniden “açıldığını” duyurdu.

Ancak Duffy, Beyaz Saray’daki gece brifinginde kalkışların kademeli başlayacağı ve havayolu şirketlerinin normal düzene dönmesinin zaman alacağı uyarısını yaptı.

Bakan Duffy gazetecilere, “Bu gece doğu saatiyle 20.15’te hava sahasını açtık. Peki bu, her uçağın hemen şimdi havalanacağı anlamına mı geliyor? Süreç yavaş ilerleyecek” dedi.

Uçuş takip verileri sağlayan FlightRadar24’e göre 6 bin 600’den fazla uçuş iptal edildi ve 8 bin 600 uçuş ertelendi.

Pazar günü için planlanan bin 500 uçuş da şimdiden iptal edildi.

Havacılık analistleri, dört saatlik durdurma kararının uçuş tarifelerini günlerce aksatabileceğini belirtti.

Havacılık analiz şirketi Cirium’un verilerine göre, kalkış yasağının başlamasından kısa süre sonra, Türkiye saatiyle 23.00’ten itibaren yaklaşık 11 bin uçuşla 1,5 milyondan fazla yolcunun ABD havalimanlarından ayrılması planlanıyordu.

Bakan Duffy, X hesabındaki paylaşımında FAA’in ülke genelindeki kalkış durdurma kararını “tüm Hava Yolu Trafik Kontrol Merkezlerini etkileyen bir iletişim sorunu” nedeniyle aldığını açıkladı.

Sorunun saat 15.36’da hava trafik kontrol merkezlerindeki radar ve iletişim sistemlerinde yaşanan istikrarsızlıkla başladığını söyleyen Duffy, kesintiyi FAA’in eski ağına bağladı.

Duffy, “Anahtarlarımız ve yönlendiricilerimiz veriyle aşırı yüklendi, bu yönlendiricilerden gelen verilerde tutarsızlıklar görmeye başladık ve bu yüzden sistemi kapattık” diye konuştu.

Cihazlardaki aşırı yüklenmeye neyin yol açtığı ise ilk aşamada netleşmedi.

Hiçbir aşamada radar veya iletişimin tamamen kopmadığını ve binlerce uçağı güvenli şekilde indirdiklerini belirten Duffy, acil sorunun giderildiğini ve uçmanın güvenli olduğunu vurguladı.

İki havayolu yetkilisine göre kesinti, L3Harris Technologies şirketinin denetimindeki telekomünikasyon ağını etkiledi.

Bu ağ, hava trafik kontrolörlerinin pilotlarla iletişim kurmak için kullandığı kritik radyo frekanslarını yönetiyor.

Son arıza; eskiyen teknoloji, ekipman ve iletişim sorunlarının yanı sıra birkaç bin kontrolör açığıyla boğuşan ABD hava trafik kontrol sistemindeki baskının en çarpıcı işareti oldu.

Benzer arızaları önleyecek yeni bir sistemi finanse etmediği gerekçesiyle Kongre’yi suçlayan Duffy, modernizasyon için 50 milyar dolar çağrısı yaptı.

Duffy, “Elimizde inanılmaz derecede eski bir hava trafik kontrol sistemi var” dedi.

Bakan sözlerini, “Onarmamız için bize parayı verin” diyerek sürdürdü.

Duffy ayrıca, “Anahtarlarımız ve yönlendiricilerimiz veriyle aşırı yüklendi ve çöktü. Çöken şey eski donanımdı; bence Amerikan halkının yanıtlaması gereken soru şu: Kongre’nizin bunu finanse etmesini istiyor musunuz?” ifadelerini kullandı.

Kesinti kaynaklarda farklı zamanlamalarla aktarılan bütçe talebiyle aynı döneme denk geldi; bir habere göre arızadan hemen önce Cuma günü erken saatlerde, diğer bir habere göre ise arızadan bir gün önce Beyaz Saray ve Ulaştırma Bakanlığı Kongre’den yaklaşık 30,1 milyar dolarlık ek kaynak istemişti.

Eski havalimanları ile hava trafik kontrol altyapısını yenilemeyi hedefleyen bu paketin 10,1 milyar dolarlık kısmı doğrudan hava trafik kontrol modernizasyonuna ayrılmıştı.

Ülke genelinde on binlerce yolcunun havalimanlarında mahsur kaldığını belirten Duffy, İç Güvenlik Bakanı Markwayne Mullin ile birlikte kesintiyi görüşmek üzere Oval Ofis’te Başkan Donald Trump ile bir araya geldiklerini söyledi.

İki yetkili, kesintinin başlamasından yaklaşık beş saat sonra bile henüz açıklama yapmayan Başkan Trump’ı da savundu.

Mullin, “Başkan Trump derhal ofisinde insanları topladı” dedi ve “İletişim halindeydik” diye ekledi.

Bakan Mullin, kesintinin bir siber saldırıdan veya kontrolden çıkmış bir yapay zeka sisteminden kaynaklandığına dair şu ana kadar “sıfır kanıt” olduğunu açıkladı.

Dünya genelinde hizmetleri aksatan kapsamlı Microsoft kesintisiyle veya koordineli bir siber saldırıyla bağlantı kurulduğu yönündeki spekülasyonları da reddeden Mullin, “13. Cuma’ya hoş geldiniz, değil mi? Herkesin bu olayla Microsoft arasında hiçbir bağlantı olmadığını anlamasını istiyorum. Pek çok kişinin bu çıkarımı yaptığını biliyorum” diye konuştu.

“Aslında hiçbir siber saldırı yoktu” diyen Mullin, değerlendirmesini şöyle sürdürdü: “Siber tehditlere ve siber saldırılara bakmaya başladığımızda, genellikle birileri el kaldırıp ‘Hey, bunu biz yaptık’ der. Böyle bir iletişim trafiği yok. Hiçbir iz görmedik.”

Öte yandan Mullin, ABD güvenlik ve kolluk kuvvetlerinin incelemeyi sürdürdüğünü ve hiçbir ihtimali tamamen dışlamadığını belirtti.

Mullin, “Sorun mekanik kaynaklı görünüyor, ancak yine de bakmaya devam ediyoruz” dedi.

Ulusal Güvenlik Ajansı’nın (NSA) da soruşturmada İç Güvenlik Bakanlığı ile birlikte çalıştığını sözlerine ekledi.

Kalkış yasağı kaldırılsa da Boston’dan Seattle’a, New York’tan Los Angeles’a kadar ülke genelinde yolcuların yaşadığı mağduriyet sona ermedi.

Uçaklar kapılarda beklerken, artan rötar ve iptaller nedeniyle binlerce yolcu gidiş salonlarına ve havayolu bankolarına akın etti.

Pensilvanya eyaletinin West Chester kentinden 50 yaşındaki Edward Kargbo, Etiyopya Havayolları’nın saat 21.00’deki uçağıyla Togo’nun başkenti Lomé’ye uçacaktı.

Uçuşu Cumartesi sabahı 06.00’ya ertelenen Kargbo, geceyi havalimanında geçirmeyi planladığını anlattı.

Kargbo, “Geceyi burada tünemiş halde geçirmek zorundayım” dedi ve “Mahsur kaldım” diye ekledi.

Newark Havalimanı’nda ise 47 yaşındaki Louise Maher, Londra’ya gidecek British Airways uçağının havacılık krizine takılmasıyla bekleyişte kaldı.

Maher, “Bir noktada ağlayabilirim ama henüz değil” diye konuştu.

Aksaklık FAA sistemlerindeki arızadan kaynaklandığı ve taşıyıcı şirketlerin sorumluluğunda olmadığı için ABD’li havayolu şirketleri mahsur kalan yolculara tazminat ödemek zorunda kalmayacak.

Yatırımcılar ise havayolu şirketlerinin uğrayacağı mali kaybı fiyatlamaya başladı.

Borsa kapanışı sonrası işlemlerde American Airlines, United Airlines ve Delta Air Lines hisseleri yüzde 1 ile yüzde 2 arasında değer kaybederken, JetBlue Airways hisseleri yaklaşık yüzde 3 düştü.

American Airlines, uçakları ve mürettebatı daha hızlı toparlanacak şekilde konumlandırmak adına ana merkezleri dışındaki küçük şehirlere ve uluslararası noktalara yapılan uçuşlara öncelik verdiğini duyurdu.

Cuma günkü kesinti, ABD hükümetinin milyarlarca dolar harcamasına rağmen yaşlanan hava trafik kontrol ağının dayanıklılığını yeniden tartışmaya açtı.

Sistemin temelindeki zayıflıklar yıllardır resmi raporlarla belgeleniyor.

ABD Sayıştayı (GAO), 2024 tarihli raporunda FAA’in 138 hava trafik kontrol sisteminden 51’ini sürdürülemez, 54’ünü ise potansiyel olarak sürdürülemez olarak sınıflandırdığını ortaya koydu.

Bu iki grup, incelenen sistemlerin dörtte üçünden fazlasına karşılık geliyor.

FAA Başkanı Bryan Bedford, Eylül ayında Reuters’a yaptığı açıklamada kuruma bağlı 300’den fazla hava trafik tesisinin birbirinden kopuk teknolojik adacıklar halinde çalıştığını söylemişti.

Bedford, bazı tesislerin birbiriyle kesintisiz iletişim kuramayan, onlarca yıllık bilgisayarlara ve telekomünikasyon sistemlerine bağımlı olduğunu belirtmişti.

Kullanımdan kalkmış bazı eski ekipmanların yedek parçaları ise internetteki açık artırma sitelerinden temin ediliyor veya 3 boyutlu yazıcılarla üretiliyor.

Eylül ayında yaşanan bir olay, bir iletişim arızasının bir diğeriyle birleşerek nasıl büyüyebileceğini göstermişti.

Philadelphia’daki bir hava trafik kontrol tesisine hizmet veren telekomünikasyon devresinde hata mesajları görülünce, FAA yüklenicisi yedek fiber optik hatta geçmişti.

Ancak bir inşaat ekibinin New Jersey’de bu yedek hattı kazara kesmesi yaygın aksamalara yol açmış ve o gün ABD’de yaklaşık 9 bin 500 uçuş ertelenmiş veya iptal edilmişti.

Bedford o dönem, “Sistem çöktüğünde, modern bir mimarinin bize sağlayacağı yedekliliğe sahip değiliz” demişti.

11 Eylül saldırılarından bu yana ülke genelindeki diğer tek kalkış durdurma kararı ise Ocak 2023’te alınmıştı.

Pilotlara kritik güvenlik bildirimleri dağıtan FAA sistemindeki arıza nedeniyle iç hat kalkışları yaklaşık 90 dakika (iki saatten az bir süre) durdurulmuş ve 10 binden fazla uçuş aksamıştı.

Kongre, Temmuz 2025’te telekomünikasyon ve radar sistemleri dahil ülkenin yaşlanan hava trafik kontrol altyapısını modernize etmek için 12,5 milyar dolar onaylamıştı.

Yönetim Cuma günü yaptığı açıklamada, FAA’in eski bakır telekomünikasyon ağının yüzde 68’inin yüksek hızlı fiber kablolarla değiştirildiğini duyurdu.

Ancak FAA Başkanı Bedford, Eylül ayında modern bir telekomünikasyon ağı kurulmadıkça yalnızca eski bakır telleri fiber optik kablolarla değiştirmenin gelecekteki kesintileri önlemeyeceği uyarısında bulunmuştu.

Yenileme çalışmaları finansman bulmanın ötesinde planlama engelleriyle de karşı karşıya.

Sayıştay, Eylül ayında FAA’in hava trafik kontrol modernizasyon programı için güvenilir bir maliyet tahmininden ve entegre bir ana takvimden yoksun olduğu uyarısını yaptı.

Kurumun Mayıs ayı itibarıyla birbiriyle koordine edilmeyen 11 bin 389 ayrı proje takvimi yürüttüğü, bunun da aynı tesislerde mükerrer iş, gecikme ve maliyet aşımı riskini artırdığı tespit edildi.

FAA modernizasyonun ilk aşamasını Aralık 2028’e kadar tamamlamayı hedefliyor; ancak Sayıştay yetersiz planlamanın gecikme riskini büyüttüğünü ve kurumu arızaya açık eski sistemlere daha uzun süre bağımlı bırakabileceğini vurguluyor.

ABD Ulaştırma Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Federal Havacılık İdaresi (FAA), ülkedeki sivil havacılığın tüm yönlerini düzenlemek ve denetlemekten sorumlu devlet kurumu.

Temel misyonu dünyanın en güvenli ve en verimli havacılık sistemini sağlamak olan kurum, günde 44 binden fazla uçuşa ve bir milyondan fazla yolcuya hizmet veren dev bir ağı yönetiyor.

Kongre’nin 1958 tarihli Federal Havacılık Yasası ile ilk olarak Federal Havacılık Ajansı adıyla kurduğu yapı, 1967’de bugünkü adını alarak yeni kurulan Ulaştırma Bakanlığına bağlandı.

Merkezi başkent Washington’da yer alan ve Bryan Bedford’un başkanlık ettiği kurum; ABD hava sahası ile çevresindeki uluslararası sularda uçak hareketlerini yöneten kontrol kulelerini ve merkezlerini işletiyor.

Uçak tasarımı, üretimi ve bakımı için güvenlik kuralları koyan kurum; pilotları, teknisyenleri ve uçuş eğitmenlerini sertifikalandırıyor, 19 binden fazla ABD havalimanının güvenlik standartlarını ve federal fonlarını yönetiyor.

FAA ayrıca ticari uzay fırlatmalarını ve dünyaya dönüşleri lisanslarken insansız hava araçlarının kaydını, güvenli kullanımını ve uçakların gürültü ile emisyon sınırlarını düzenliyor.