Ferhat BÜYÜKKALKAN

Türkiye’de tarım tartışmaları çoğu zaman tek bir rakama indirgeniyor: Taban fiyat kaç lira?

Fındık üreticisi kilogram fiyatını, buğday üreticisi ton fiyatını, çay üreticisi yaş çay alım fiyatını, incir üreticisi ise sezon başında tüccarın vereceği rakamı konuşuyor.

Oysa Türkiye tarımının temel problemi fiyatın kendisinden çok daha derin.

Asıl mesele; yüksek üretim maliyetleri ile gıda enflasyonunu baskılama hedefinin aynı ekonomik sistem içerisinde çatışmasıdır.

Devlet bir taraftan tüketiciyi yüksek gıda fiyatlarından korumaya çalışırken diğer taraftan çiftçinin üretime devam edebilmesi için yeterli gelir elde etmesini sağlamak zorundadır.

Sorun şu ki bu iki hedef, doğru araçlar kullanılmadığında birbirinin rakibi haline geliyor.

Tarımı terk etmek mi, enflasyonu kontrol etmek mi?

Türkiye’deki tarım politikalarını yalnızca “hükümet tarımı bilinçli olarak bitiriyor” şeklinde açıklamak ekonomik gerçekliği fazlasıyla basitleştirir.

Daha doğru teşhis şudur:

Türkiye ekonomisi uzun süredir yüksek enflasyon, yüksek finansman maliyetleri, döviz kuru hareketleri, enerji maliyetleri ve gıda fiyatlarını kontrol altında tutma zorunluluğunun aynı anda yönetilmeye çalışıldığı zor bir denklemle karşı karşıyadır.

Tarım da bu denklemin tam ortasında bulunmaktadır.

Çünkü çiftçinin kullandığı mazot, gübre, zirai ilaç, yem, elektrik, sulama, işçilik, makine, nakliye ve finansman maliyetleri yükseldiğinde bunun doğal sonucu ürün fiyatlarının da yükselmesidir.

Ancak ürün fiyatlarının yükselmesine izin verildiğinde bu kez gıda enflasyonu üzerinden tüketici etkilenmektedir.

Sonuçta çiftçi ile tüketici arasında gerçekte var olmaması gereken bir çıkar çatışması yaratılmaktadır.

Fındık bunun en açık örneklerinden biridir

Fındık Türkiye açısından sıradan bir tarım ürünü değildir.

Türkiye dünya fındık üretimi ve ticaretinde stratejik konuma sahip bir ülkedir. Buna rağmen üreticinin temel tartışması her sezon yine aynıdır:

“Açıklanan fiyat benim gerçek maliyetimi karşılıyor mu?”

2026/27 sezonunda Toprak Mahsulleri Ofisi tarafından Giresun kalite fındık için kilogram başına 255 TL, Levant kalite için 250 TL müdahale alım fiyatı açıklanmıştır.

Fakat yalnızca fiyatın kaç lira olduğuna bakmak ekonomik analizi eksik bırakır.

Bir fındık üreticisinin;

gübreleme, ilaçlama, bahçe temizliği, ot biçme, budama, toplama işçiliği, patoz, kurutma, çuval, taşıma ve finansman maliyetleri vardır.

Özellikle eğimli Karadeniz arazilerinde mekanizasyon imkânının sınırlı olması, işçilik maliyetini daha da önemli hale getirir.

Dolayısıyla üretici açısından gerçek gösterge:

Fındık fiyatı – toplam üretim maliyeti = üreticinin gerçek kazancıdır.

Üretici bir yıl boyunca taşıdığı üretim riskine karşı yeterli reel gelir elde edemiyorsa fiyat nominal olarak yüksek görünse bile üretim ekonomik açıdan sürdürülebilir olmayabilir.

Türkiye tarım politikası yalnızca “ne kadar üretildiğini” değil, “üretilen değerin kim tarafından paylaşıldığını” da tartışmalıdır.

Tarım arazisini koruyoruz; çiftçiyi neden aynı ölçüde korumuyoruz?

Meselenin hukuki açıdan dikkat çekici bir başka boyutu bulunmaktadır.

Türkiye’de 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu tarım topraklarının korunmasını, geliştirilmesini ve tarım dışı kullanımının sınırlandırılmasını öngörmektedir.

Bu son derece doğrudur.

Çünkü tarım toprağı yeniden üretilebilen sıradan bir ekonomik varlık değildir.

Fakat burada ciddi bir politika çelişkisi ortaya çıkmaktadır:

Devlet tarım arazisinin tarım dışına çıkmasını engellerken, o araziyi tarımda tutacak üreticinin ekonomik sürdürülebilirliğini de sağlamak zorundadır.

Aksi halde ortaya garip bir sonuç çıkar.

Arazi hukuken korunur.

İmara açılamaz.

Parçalanması engellenir.

Tarım dışı kullanıma yaptırım uygulanır.

Fakat çiftçi para kazanamadığı için araziyi ekmez.

Böylece hukuken tarım arazisi olan fakat ekonomik olarak üretimden kopmuş topraklar ortaya çıkar.

Tarım politikasının temel amacı yalnızca toprağı korumak değil, toprağı üretimde tutmak olmalıdır.

Bunun yolu da çiftçiyi üretimde tutmaktan geçmektedir.

Çiftçiye destek sosyal yardım değildir

Türkiye’de değiştirilmesi gereken önemli düşünce kalıplarından biri de budur.

Çiftçiye verilen destek bazen üreticiye yapılan bir yardım veya ayrıcalık gibi algılanmaktadır.

Oysa tarımsal destek esas olarak çiftçiyi değil, ülkenin üretim kapasitesini sigortalamaktadır.

Bir ülkenin temel gıda maddelerinde belirli bir üretim kapasitesini koruması stratejik zorunluluktur.

Nitekim; Pandemi, savaşlar, enerji krizleri, lojistik problemler ve uluslararası emtia ve enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar bize bir gerçeği açık biçimde göstermiştir:

Paranızın olması, ihtiyaç duyduğunuz tarım ürününü her zaman dünyadan satın alabileceğiniz anlamına gelmez.

Bu nedenle gıda güvenliği, giderek milli güvenliğin bir parçası haline gelmektedir.

Çözüm çiftçiye sürekli daha yüksek fiyat vermek değildir

Burada diğer uçtaki yanlış yaklaşımı da eleştirmek gerekir.

Her sorunda ürün fiyatını artırmak sürdürülebilir çözüm değildir.

Çünkü çiftçiye verilen yüksek fiyat kısa süre sonra tüketiciye yüksek gıda fiyatı olarak yansıyabilir.

Dolayısıyla devletin temel hedefi:

“ürünün fiyatını sürekli yükseltmek değil, üretim maliyetini düşürmek olmalıdır.”

Türkiye’nin yeni tarım politikası bu anlayış üzerine kurulmalıdır.

1. Tarımsal Maliyet Endeksi oluşturulmalı

Her stratejik ürün için bölgesel üretim maliyetleri düzenli olarak hesaplanmalıdır.

Mazot, gübre, ilaç, tohum, sulama, işçilik, amortisman ve finansman maliyetleri dahil edilmelidir.

Fındığın Giresun’daki maliyeti ile Düzce’deki, buğdayın Konya’daki maliyeti ile başka bir bölgedeki maliyeti aynı kabul edilmemelidir.

2. Referans fiyat ekimden önce açıklanmalı

Çiftçi hasat zamanı değil, üretim kararı verirken fiyat perspektifine ihtiyaç duyar.

Stratejik ürünlerde devlet üretim sezonundan önce bir referans fiyat bandı açıklamalıdır.

Örneğin:

Beklenen maliyet + sürdürülebilir üretici kârı = referans fiyat

Böylece çiftçi ne ekeceğine daha rasyonel karar verebilir.

3. Gübre ve mazot desteği üretimden önce verilmeli

Hasattan aylar sonra ödenen desteğin üretim kararına etkisi sınırlıdır.

Çiftçinin paraya ihtiyaç duyduğu dönem ekim, gübreleme, ilaçlama ve hasat dönemidir.

Destek takvimi bürokratik takvime göre değil, tarımsal üretim takvimine göre düzenlenmelidir.

4. Küçük çiftçi için ortak makine ve satın alma modeli kurulmalı

Her çiftçinin traktör, ekipman, depo ve lojistik yatırımı yapması ekonomik değildir.

Profesyonel üretici birlikleri üzerinden;

ortak makine parkları, toplu gübre alımı, toplu ilaç alımı, ortak depolama, ortak paketleme ve ortak satış sistemleri kurulmalıdır.

Ölçek ekonomisi küçük çiftçiye ulaştırılmalıdır.

5. Tarladan rafa fiyat takip sistemi kurulmalı

Vatandaş markette 100 liraya aldığı ürünün çiftçiden kaç liraya çıktığını bilmelidir.

Bu sistem ürün bazında;

Üretici → Hal/Tüccar → İşleme/Paketleme → Lojistik → Perakende → Tüketici

zincirini gösterebilmelidir.

Böylece gıda enflasyonunun gerçekten çiftçiden mi, üretim maliyetinden mi, lojistikten mi yoksa ticari marjlardan mı kaynaklandığı somut olarak görülebilir.

6. İthalat son çare olmalı

İthalat gerektiğinde kullanılabilir.

Fakat sürekli olarak yerli üretici fiyatını baskılayan araç haline getirilmemelidir.

Çünkü çiftçinin en büyük düşmanı yalnızca düşük fiyat değildir.

Belirsizliktir.

Üretici fiyat yükseldiğinde ithalat yapılacağını düşünüyorsa yatırım yapmaz.

İthalatın hangi stok, fiyat ve arz koşullarında devreye gireceği önceden açıklanmalıdır.

7. “Aktif Çiftçi” modeli getirilmeli

Arazi sahibi olmak ile çiftçi olmak birbirinden ayrılmalıdır.

Devlet desteğinin merkezinde gerçekten toprağı işleyen kişi bulunmalıdır.

Üretim yapan, kayıt tutan, toprağını koruyan ve belirlenen tarımsal standartlara uyan çiftçiye Aktif Üretici Desteği sağlanmalıdır.

8. Genç çiftçiye gelir perspektifi sağlanmalı

Türkiye’nin gelecekte yaşayabileceği en büyük tarımsal problemlerden biri yalnızca toprak kaybı değildir.

Çiftçi kaybıdır.

Genç nüfus, ekonomik gelecek görmediği bir sektörde kalmayacaktır.

Bu nedenle genç çiftçiye araziye erişim, uzun vadeli düşük maliyetli kredi, makine ortaklığı, sigorta ve ilk yıllarda gelir desteği sağlayan özel bir program oluşturulmalıdır.

Asıl tehlike: Korunan ama ekilmeyen topraklar

Türkiye’nin önümüzdeki yıllarda karşılaşabileceği en tehlikeli senaryo tarım arazilerinin tamamının betonlaşması değildir.

Daha sessiz bir tehlike vardır:

Toprağın yerinde durduğu fakat çiftçinin ortadan kaybolduğu bir tarım sistemi.

Tarla vardır.

Su vardır.

Toprak vardır.

Kanun vardır.

Ama üretici yoktur.

Böyle bir ülkede tarım arazilerini hukuken korumuş olmak gıda güvenliğini sağlamaya yetmez.

Bu nedenle Türkiye’nin tarım politikasının temel ilkesi çok açık olmalıdır:

«Toprağı korumak istiyorsanız, önce o toprağı işlemenin ekonomik olarak anlamlı olmasını sağlamalısınız.»

Fındık üreticisi gibi, çay üreticisinin, buğday çiftçisinin veya incir yetiştiricisinin talebi sürekli devlet yardımı değildir.

Asıl beklenti çok daha basittir:

“Ürettiğinde zarar etmeyeceğini bilmek.”

Türkiye’nin tarımdaki gerçek başarı göstergesi de açıklanan desteklerin toplam büyüklüğü olmamalıdır.

Şu üç soruya verilen cevap olmalıdır:

Çiftçi üretimden geçinebiliyor mu?

Gençler tarımda gelecek görüyor mu?

Çiftçi gelecek yıl aynı tarlayı yeniden ekmek istiyor mu?

Bu soruların cevabı “evet” ise tarım politikası başarılıdır.

Cevap giderek “hayır”a dönüşüyorsa, tarım arazilerini koruyan kanunlarımız ne kadar güçlü olursa olsun, Türkiye toprağını değil belki ama o toprağın üretim gücünü kaybetmeye başlamış demektir.