Ferhat BÜYÜKKALKAN

Satrançta bazı kareler vardır; üzerindeki taşın değerinden çok, tahtanın geri kalanına hükmetme kabiliyetiyle önem kazanır.

Bu kareyi kontrol eden oyuncu yalnızca bir mevzi kazanmış olmaz. Rakibinin hareket alanını daraltır, kendi taşlarının önünü açar ve birkaç hamle sonra ortaya çıkacak pozisyonun sınırlarını bugünden belirlemeye başlar.

Satranç teorisinin diliyle buna bir kilit kare, uygun şartlarda ise bir ileri karakol diyebiliriz.

Bugün Ortadoğu’ya biraz yukarıdan, büyük bir satranç tahtasına bakar gibi baktığımızda benzer bir manzarayla karşılaşıyoruz.

Enerji hatları birer açık dikeydir.

Ticaret koridorları uzun çaprazlardır.

Boğazlar geçiş kareleridir.

Askerî üsler ileri karakollardır.

Limanlar, demiryolları ve enerji terminalleri ise taşların hareket kabiliyetini belirleyen lojistik merkezlerdir.

Ve bütün bu hatların önemli bir bölümünün kesiştiği yerde Türkiye bulunmaktadır.

Bu nedenle asıl soru artık Türkiye’nin Ortadoğu’daki gelişmelerden etkilenip etkilenmeyeceği değildir.

Asıl soru şudur:

Ortadoğu yeniden şekillenirken Türkiye kilit kareyi elinde tutabilecek mi?

Coğrafya bazen kaderden fazlasıdır

Haritayı önümüze koyalım.

Kuzeyde Karadeniz ve Rusya-Ukrayna jeopolitiği…

Batıda Balkanlar ve Avrupa…

Güneyde Suriye, Irak ve oradan Basra Körfezi…

Güneybatıda Doğu Akdeniz, Kıbrıs, İsrail ve Mısır…

Doğuda Kafkaslar, İran ve Orta Asya…

Türkiye bu coğrafyaların herhangi birinin kenarında değildir.

Tam kesişim noktasındadır.

Dolayısıyla Türkiye’nin stratejik önemi yalnızca askerî kapasitesinden veya nüfusundan kaynaklanmıyor. Asıl güç, coğrafyanın ekonomi, güvenlik, enerji ve ulaştırma ağlarıyla birleşmesinden doğuyor.

Çünkü 21. yüzyılın jeopolitiğinde artık yalnızca toprak kontrol edilmiyor.

Akış kontrol ediliyor.

Enerjinin akışı…

Ticaretin akışı…

Sermayenin akışı…

Verinin akışı…

Göçün akışı…

Ve gerektiğinde askerî gücün akışı…

Bu akışları yönlendirebilen ülkeler, sahip oldukları yüzölçümünden çok daha büyük bir jeopolitik ağırlık kazanıyor.

Türkiye’nin önemi tam da burada ortaya çıkıyor.

Birinci kilit kare: Suriye ve Irak’ın kuzeyi

Türkiye açısından Suriye ve Irak’ın kuzeyindeki gelişmeleri yalnızca sınır güvenliği meselesi olarak okumak eksik kalır.

Burada çok daha geniş bir jeopolitik denklem vardır.

Türkiye’nin güney sınırının hemen altında nasıl bir siyasi ve askerî yapı oluşacağı; Ankara’nın yalnızca bugünkü güvenliğini değil, önümüzdeki onlarca yıldaki bölgesel hareket kabiliyetini de doğrudan etkileyebilir.

Satrançta rakibin merkezde kalıcı bir ileri karakol oluşturmasına izin verdiğinizde sorun yalnızca o taşın bulunduğu kare değildir.

Sorun, o kareden kontrol etmeye başladığı diğer karelerdir.

Suriye ve Irak hattına da biraz böyle bakmak gerekir.

Türkiye’nin burada geliştirdiği sınır ötesi güvenlik anlayışı bu nedenle yalnızca taktik askerî operasyonlardan ibaret değildir. Ankara, tehdidi sadece sınır çizgisinde karşılamak yerine mümkün olduğunca sınırın ötesinde karşılamaya dayanan bir güvenlik yaklaşımı geliştirmiştir.

Bu, satranç terminolojisindeki profilaksiye benziyor:

Rakibin hamlesi gerçekleştikten sonra cevap vermek yerine, o hamlenin hazırlanmasını zorlaştırmak.

İkinci kilit kare: Doğu Akdeniz

Türkiye’nin önündeki ikinci büyük satranç alanı Doğu Akdeniz’dir.

Burada mesele yalnızca doğal gaz değildir.

Enerji kaynakları kadar deniz yetki alanları, deniz ulaştırması, limanlar, Kıbrıs, askerî erişim ve Avrupa’nın enerji güvenliği de aynı denklemin parçalarıdır.

Bu nedenle Doğu Akdeniz’i yalnızca “kim ne kadar doğal gaz çıkaracak?” sorusuyla okumak yanıltıcıdır.

Gerçek soru şudur:

Doğu Akdeniz’in gelecekteki ekonomik ve güvenlik mimarisinde Türkiye’nin konumu ne olacak?

Türkiye açısından Mavi Vatan yaklaşımının stratejik anlamı da burada ortaya çıkıyor.

Çünkü denizde kaybedilen hareket alanı yalnızca belirli bir deniz sahasının kaybı değildir.

Enerjiye, ticarete ve askerî hareket kabiliyetine ilişkin gelecek seçeneklerinin daralması anlamına gelebilir.

Satranç diliyle söylersek, mesele açık hattın kontrolünü kimin elinde tutacağıdır.

Üçüncü kilit kare: Basra’dan Avrupa’ya uzanan koridor

Önümüzdeki dönemin en büyük jeopolitik rekabetlerinden biri savaş uçaklarından önce ticaret yolları üzerinde yaşanacak.

Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi…

Hindistan-Ortadoğu-Avrupa Ekonomik Koridoru, yani IMEC…

Orta Koridor…

Irak merkezli Kalkınma Yolu…

Bunların hiçbiri yalnızca demiryolu, liman veya otoyol projesi değildir.

Bunlar aynı zamanda jeopolitik nüfuz projeleridir.

Çünkü malın geçtiği yerde sermaye hareket eder.

Sermayenin hareket ettiği yerde ekonomik ilişkiler derinleşir.

Ekonomik ilişkilerin derinleştiği yerde ise zamanla siyasi etki ortaya çıkar.

Türkiye’nin Irak üzerinden Basra Körfezi’ni Avrupa’ya bağlamayı hedefleyen Kalkınma Yolu’na verdiği önem bu açıdan okunmalıdır.

Eğer Basra’dan çıkan bir ticaret hattı Irak üzerinden Türkiye’ye ve buradan Avrupa’ya ulaşırsa Türkiye yalnızca güzergâh üzerindeki bir transit ülke olmayacaktır.

Koridorun kilit kavşağı olacaktır.

Fakat burada gözden kaçırılmaması gereken ciddi bir gerçek var:

Coğrafi avantaj tek başına yeterli değildir.

Limanınız, demiryolunuz, gümrük altyapınız, finansmanınız ve siyasi istikrarınız yeterli değilse haritadaki en güzel konum bile ekonomik güce dönüşmez.

Dördüncü kilit kare: Boğazlar

Türkiye’nin sahip olduğu belki de en klasik fakat hâlâ en güçlü stratejik kaldıraçlardan biri İstanbul ve Çanakkale Boğazlarıdır.

Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan bu geçiş yalnızca ticaret gemileri açısından önemli değildir.

Rusya’nın, NATO’nun ve Karadeniz ülkelerinin güvenlik hesapları açısından da kritik önemdedir.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin stratejik değeri, Karadeniz’de değişen güvenlik ortamıyla birlikte bir kez daha görünür hâle gelmiştir.

Satranç tahtasında bazı kareler vardır; rakibiniz o kareyi ele geçirmekten çok, sizin o kareyi nasıl kullandığınızı hesaba katmak zorundadır.

Boğazlar Türkiye açısından tam olarak böyle bir stratejik kaldıraçtır.

Kenar piyonu mu, merkez oyuncusu mu?

Türkiye’nin Soğuk Savaş dönemindeki stratejik rolü büyük ölçüde Sovyetler Birliği’nin güneyinde bulunan NATO’nun ileri savunma hattı üzerinden tanımlanıyordu.

Başka bir ifadeyle Türkiye önemliydi; fakat çoğu zaman başkalarının kurduğu oyundaki konumu üzerinden önemliydi.

Bugün ise tablo çok daha karmaşık.

Türkiye bir taraftan NATO üyesi.

Diğer taraftan Rusya ile enerji, ticaret ve bölgesel güvenlik ilişkilerini sürdürüyor.

Körfez ülkeleriyle ilişkilerini geliştiriyor.

Kafkasya’da etkinlik gösteriyor.

Orta Asya ile ekonomik ve siyasi bağlarını artırıyor.

Afrika’da diplomatik, ticari ve askerî varlığını genişletiyor.

Aynı zamanda Batı ittifakıyla kurumsal bağlarını koruyor.

Bütün bunların arkasında belirgin bir stratejik arayış bulunuyor:

Tek bir eksene mahkûm olmadan hareket edebilmek.

Satrançtaki at gibi düşünün.

Atın gücü düz gitmesinden değil, diğer taşların hareket edemediği açılardan hamle yapabilmesinden gelir.

Türkiye’nin dış politikadaki önemli avantajlarından biri de bu manevra kabiliyetidir.

Ancak satrançta olduğu gibi jeopolitikte de manevra alanının genişliği tek başına yeterli değildir.

Asıl mesele, bu hareket serbestisini güçlü ittifaklar, karşılıklı ekonomik bağımlılıklar, diplomatik güven ve sürdürülebilir ortaklıklarla destekleyebilmektir.

Çünkü dış politikada gerçek güç yalnızca farklı yönlere hareket edebilmek değil; gerektiğinde hareket ettiğiniz karede sizi destekleyecek başka taşların da bulunmasıdır.

Kilit karede olmak yetmez

Türkiye’nin jeopolitik konumunu anlatırken yapılan en büyük hatalardan biri, coğrafi avantajı otomatik bir güç unsuru kabul etmektir.

Değildir.

Satrançta merkezde bulunan bir taş yeterince desteklenmiyorsa avantaj değil, hedef hâline gelir.

Jeopolitikte de aynı kural geçerlidir.

Türkiye Suriye’de, Irak’ta, Libya’da, Doğu Akdeniz’de, Kafkasya’da ve Afrika’da aynı anda etkin olmaya çalışıyorsa bunun arkasında güçlü bir ekonomik, teknolojik ve diplomatik altyapı bulunmak zorundadır.

Savunma sanayii önemlidir.

Askerî kapasite önemlidir.

İHA ve SİHA teknolojileri önemlidir.

Fakat jeopolitik etkinliğin nihai yakıtı ekonomidir.

Ekonominiz taşıyamıyorsa askerî etkinliğinizin de bir sınırı vardır.

Finansmanınız yetersizse ticaret koridorlarını başkaları kurar.

Teknolojiniz yetersizse kritik altyapınız dışarıya bağımlı olur.

Diplomasiniz zayıfsa sahada kazandığınızı masada kaybedebilirsiniz.

Bu nedenle Türkiye’nin gerçek stratejik mücadelesi yalnızca sınırlarının dışında yürümüyor.

Aynı zamanda fabrikalarında, üniversitelerinde, enerji altyapısında, limanlarında, demiryollarında, teknoloji şirketlerinde ve finans sisteminde yürütülüyor.

Yeni mücadele biçimi: Kuşatmak değil, baypas etmek

Belki de üzerinde en fazla düşünmemiz gereken nokta budur.

21.yüzyılda bir ülkeyi jeopolitik olarak etkisizleştirmek için mutlaka askerî olarak kuşatmanız gerekmiyor.

Onu baypas etmeniz yeterli olabilir.

Enerji hattını başka yerden geçirirsiniz.

Ticaret koridorunu başka limana bağlarsınız.

Alternatif demiryolları oluşturursunuz.

Yeni enerji ortaklıkları kurarsınız.

Finansmanı başka merkezlere yönlendirirsiniz.

Bir süre sonra coğrafi olarak merkezde bulunan ülke, ekonomik olarak çevrede kalabilir.

İşte Türkiye açısından belki de önümüzdeki dönemin en kritik jeopolitik mücadelesi burada yaşanacaktır.

IMEC gibi alternatif güzergâhların Türkiye açısından dikkatle izlenmesi gereken tarafı da budur.

Buna verilecek cevap ise yalnızca:

“Türkiye’siz olmaz.”

demek değildir.

Çünkü uluslararası ticaret duygularla değil; maliyet, zaman, güvenlik, finansman ve öngörülebilirlikle hareket eder.

Türkiye öyle bir liman, demiryolu, enerji, lojistik, gümrük ve finans altyapısı oluşturmalıdır ki ekonomik aktörler açısından Türkiye’yi baypas etmek rasyonel olmasın.

Türkiye’nin coğrafi avantajını gerçek jeopolitik güce dönüştürecek nokta tam olarak budur.

Oyun sonuna değil, yeni bir orta oyuna giriyoruz

Ortadoğu’daki gelişmelere tek tek baktığımızda birbirinden bağımsız krizler görüyoruz.

Suriye…

Irak…

Gazze…

İran…

Doğu Akdeniz…

Kızıldeniz…

Kafkasya…

Enerji hatları…

Yeni ticaret koridorları…

Fakat satranç tahtasına biraz yukarıdan baktığınızda farklı bir görüntü ortaya çıkıyor:

Bütün taşlar aynı anda yeniden konumlanıyor.

Bu nedenle yaşadığımız dönem belki de bir oyun sonu değildir.

Tam tersine, yeni bir orta oyunun başlangıcıdır.

Türkiye ise bu oyunda sıradan bir kare üzerinde bulunmuyor.

Karadeniz ile Akdeniz’in…

Avrupa ile Asya’nın…

Kafkasya ile Ortadoğu’nun…

Enerji üreticileri ile enerji tüketicilerinin…

Doğu-Batı ve Kuzey-Güney ticaret yollarının kesiştiği stratejik bir karede duruyor.

Ancak satranç bize son derece basit fakat acımasız bir kuralı da öğretir:

Kilit kareye ulaşmak başka, o kareyi elde tutabilmek başkadır.

Askerî güç o kareyi koruyabilir.

Diplomasi üzerindeki baskıyı azaltabilir.

Ticaret koridorları karenin ekonomik değerini yükseltebilir.

Teknolojik kapasite hareket alanını genişletebilir.

Güçlü ittifaklar ve bölgesel ortaklıklar o kareyi tahkim edebilir.

Fakat bütün bunları taşıyabilecek güçlü bir ekonomi oluşturulamazsa ileri sürülen taş zamanla destekten yoksun bir ileri karakola dönüşebilir.

Dolayısıyla Türkiye’nin önündeki gerçek mesele, Ortadoğu’nun yeniden tasarlanıp tasarlanmayacağı değildir.

Ortadoğu zaten yeniden şekilleniyor.

Asıl mesele şudur:

Yeni tahtada başkalarının kurduğu oyunun vazgeçilmez bir karesi mi olacağız; yoksa kilit kareyi kontrol ederek oyunun kurulmasına, kurallarına ve sonuçlarına etki eden bir oyuncu mu?

Türkiye’nin önümüzdeki dönemdeki jeopolitik ağırlığını belirleyecek temel soru budur.